„არც კი იცი კაცმა, რა უფრო გაგიკვირდეს მათი, უფლის სიტყვის წვდომა, თუ საერო განსწავლულობა“

ღმერთმა ადამიანი თავის ხატად და მსგავსად როცა შექმნა, მას თავისუფალ ნებასთან ერთად თავისუფალი გონება მიმადლა. სამოთხისეული ადამიანის გონება გაცილებით ძლიერი იყო, ვიდრე იქიდან განდევნილისა. ის თავისი სულითა და გონებით უფრო ახლოს იდგა საღვთო ჭეშმარიტებასთან. ადამი ბრძენი იყო. მისი გონება, გული (გრძნობები) და სხეული ერთმანეთთან ჰარმონიაში იმყოფებოდა. ცოდვით დაცემამ და სასუფევლიდან გამოდევნამ დააზიანა არა მარტო გული და სხეული, არამედ გონებაც. რაც უფრო შორდებოდა ადამიანი სამოთხეში ყოფნის პერიოდს, მით უფრო კლებულობდა მისი სიბრძნე, ირყვნებოდა მიწიერი აზრებით. ეშმაკის შთაგონებით ადამიანის აზროვნებაში ბევრი რამ შეიცვალა, თუმცა ჭეშმარიტების მარცვლები მასში მაინც დარჩა. ერთადერთ ჭეშმარიტ ცოდნას ჭეშმარიტი რწმენის გამო ისრაელიანები ფლობდნენ, მაგრამ, რაღა თქმა უნდა, გონების დასუსტება პირველქმნილი ცოდვის გამო მათშიც მოხდა. ამის შემდეგ ადამიანში დაიწყო მუდმივი შინაგანი ბრძოლა. კაცობრივი გონება თანდათან დაუპირისპირდა საღვთო სიბრძნეს. მაგრამ კაცობრიობის საუკეთესო შვილები ცდილობდნენ, ამაღლებულიყვნენ ადამიანურ აზროვნებაზე. ისინი უფლის სიბრძნისკენ ისწრაფვოდნენ. ეს ყველაზე უკეთ ქრისტიანმა მამებმა შეძლეს, რადგანაც წმ. იოანე ოქროპირის თქმით: „ჩვენ იმდენად ბრძენნი ვართ წარმართებზე, რამდენადაც პლატონი ჩამორჩება სულიწმიდას. მათ მასწავლებლებად რიტორები ჰყავთ, ჩვენი კი - სული წმიდა“. ქრისტიანი მამები გახდნენ ღვთივგანბრძნობილნი, ღვთისმეტყველნი, ღვთივსულიერნი და ამიტომაც უფრო გონიერნი, ვიდრე სხვანი. ეს იყო სხვა სიბრძნე, სხვა გონება - არაამსოფლიური, ბევრისთვის გაუგებარი და უცხო. ქრისტიანი მამები გახდნენ ჭეშმარიტი ფილოსოფოსები, რადგანაც ფილოსოფია სიბრძნის სიყვარულია, ხოლო სიბრძნე - იესო ქრისტე, ამიტომ ჭეშმარიტ ფილოსოფიად ქრისტიანობა უნდა მოვიაზროთ. [1]

ამ სტატიაში გვსურს წარმოვაჩინოთ, რამდენად იყენებდნენ წმინდა მამები საერო ცოდნას, მაგრამ ამავე დროს, როგორ სიფრთხილეს იჩენდნენ მისდამი და რამდენად გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდა საღვთო გამოცხადებას სიბრძნის მოსაპოვებლად.

წმინდა მამები და საერო განათლება

როგორი დამოკიდებულება ჰქონდათ წმ. მამებს საერო განსწავლულობისა და საერთოდ ცოდნისადმი? ამის გასარკვევად თვალი გავადევნოთ მამათა ცხოვრებებს. სანამ საეკლესიო ცხოვრებას შეუდგებოდნენ, წმ. კლიმენტი რომაელი, წმ. იპოლიტე პორტუელი, წმ. გრიგოლ დიოლოღოსი, წმ. პავლინუს ნოლელი სენატორები იყვნენ. სენატორები კი განსაკუთრებული განათლებით გამოირჩეოდნენ. ნეტარმა ავგუსტინემ, ნეტარმა იერონიმემ თავისი დროის საუკეთესო სასწავლებლებში მიიღეს განათლება. ერთნაირი გულმოდგინებით შეისწავლეს ყველა მეცნიერება და წარმართ მასწავლებელთა ქებაც დაიმსახურეს. თავისი დროის ცნობილი მასწავლებელი ლიბანიოსი ასე ახასიათებს წმინდა ბასილი დიდს: „ესაა ჰომეროსი, ესაა პლატონი, ესაა არისტოტელე, ესაა კაცი ყოვლისმცოდნე“. ამგვარი აღმატებული შეფასება მით უფრო საგულისხმოა, რომ ლიბანიოსი [2] წარმართი იყო.

აი, რას ამბობს გრიგოლ ნოსელზე ცნობილი ლექსიკოგრაფი სვიდა: „ეპისკოპოსი გრიგოლ ნოსელი, ძმა ბასილი კესარიელისა იყო ასევე ურჩეულესი, ყოველგვარი განსწავლულებით აღსავსე კაცი, რომელიც განსაკუთრებით ეშურებოდა რიტორიკის სიამეებს“. წმიდა გრიგოლმა ღრმად შეისწავლა ანტიკური ლიტერატურა, მან წლები მიუძღვნა ფილოსოფიის შესწავლას, დაეუფლა საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებსაც. რაც შეეხება გრიგოლ ღვთისმეტყველს, მან განათლება ჯერ ნაზიანზში, შემდეგ ორივე კესარიაში, ალექსანდრიასა და ათენში მიიღო, სადაც ათი წელი დაჰყო, ათენში საფუძვლიანად შეისწავლა ლიტერატურა და ფილოსოფია, სრულყოფილად დაეუფლა რიტორიკას და დიალექტიკას. გასათვალისწინებელია, რომ ათენის ფილოსოფიურ სკოლას დიდი ავტორიტეტი ჰქონდა. იოანე ოქროპირი დიდგვაროვანთა ოჯახში აღიზარდა. სახლში მან ბრწყინვალე პირველდაწყებითი განათლება მიიღო. შემდგომში იგი მჭერმეტყველებას სწავლობდა ზემოხსენებულ რიტორ ლიბანიოსთან. წმინდა იოანე სახელგანთქმული მასწავლებლების დიოდორესა და ფლავიანეს სკოლაში შეისწავლიდა წმიდა წერილს, პროფესიით ის ადვოკატი იყო. იურისტობა კი იმ პერიოდში უაღრესად პრესტიჟულ სპეციალობად ითვლებოდა. ბრწყინვალე განათლება ჰქონდა მიღებული გრიგოლ ტურელსაც. კარგი განათლება მიიღო წმ. ათანასე ალექსანდრიელმაც. მან იცოდა ჰომეროსი, იცნობდა პლატონიზმის ყველა მიმდინარეობას, ესმოდა რომის სამართალი, შეისწავლა საღვთო წერილი. რაც შეეხება წმ. ეფრემ ასურს, მას ასე ახასიათებენ თანამედროვენი: „ღირსი ეფრემი კარგად უხამებდა მოსაგრე ცხოვრების ღვაწლს საღვთო წერილის შესწავლას, რომლიდანაც ... სიბრძნეს მოიპოვებდა“ ...წმინდა იოანე დამასკელმა სრულყოფილად შეისწავლა ფილოსოფია, გრამატიკა, საღვთო წერილი, სხვადასხვა საბუნებისმეტყველო საგნები. თეოდორე სტუდიელმაც საფუძვლიანი განათლება მიიღო კონსტანტინოპოლის საუკეთესო რიტორებთან, ფილოსოფოსებთან და ღვთისმეტყველებთან. წმ. თეოდორე ხშირად ებმებოდა კამათში ხატების თაყვანისცემის შესახებ. ორატორული ხელოვნების სრულყოფილ ფლობას, ფილოსოფიური ტერმინოლოგიისა და ლოგიკის ცოდნას და რაც მთავარია, ღრმად შეთვისებულ ქრისტიანულ დოგმატიკას და საღვთო წერილში განსწავლულობას ყოველთვის გამარჯვება მოჰქონდა მისთვის მწვავე სიტყვიერ პაექრობაში. კლიმენტი ალექსანდრიელის განსწავლულობის დამადასტურებლად საკმარისია გავიხსენოთ მაქსიმე აღმსარებლის შეფასება, რომელიც მას ფილოსოფოსთა ფილოსოფოსს უწოდებდა. თავისი დროის ჭეშმარიტი ენციკლოპედისტი იყო წმ. პატრიარქი ფოტიოსი, რომელსაც ნაშრომები აქვს ეგზეგეტიკაში, დოგმატიკაში, ლიტერატურის ისტორიაში, საეკლესიო სამართალში, ლექსიკოლოგიაში. იგი იმდენად განათლებული ადამიანი იყო, რომ იმპერატორმა თავისი შვილების აღზრდა მიანდო. წმ. გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების ავტორი წმინდანზე წერს: „ხოლო გულისხმიერებაი სწავლისაი განსაკვირვებელი იყო ფრიად, რამეთუ მსწრაფლ ხოლო დაისწავლა დავითნი და ხმითა სასწავლელი სწავლაი საეკლესიოი, სამოძღვროი, ქართულსა ენასა შინა ყოველი დაისწავლა და მწიგნობრობაიცა ისწავა მრავალთა ენათაი და საღმრთონი წიგნნი ზეპირით მოიწვართნა, ხოლო სიბრძნეცა იგი ამის სოფლისა, ფილოსოფოსთაი ისწავა კეთილად...“ საფუძვლიანი განათლება ჰქონდათ იოანე, ექვთიმე და გიორგი მთაწმიდელებს. არა მარტო ძველი მამები გამოირჩეოდნენ სწავლისადმი სიყვარულით. თანამედროვე მამებიდან მხოლოდ ამერიკელი მართლმადიდებლის სერაფიმე როუზის გახსენებაც კმარა. მას ჰქონდა ხელოვნების დოქტორის ხარისხი, ორიგინალში შეისწავლა ჩინური და ინდური ფილოსოფია, იუდაიზმი, გაეცნო სხვადასხვა მეცნიერებებს, და რაც მთავარია, ბრწყინვალედ იცოდა მართლმადიდებლობა, რომლის ღრმად შესწავლისათვის მან საგანგებოდ სრულყოფილად აითვისა ძველი სლავური და რუსული. შესანიშნავი მეცნიერი და პოლიგლოტი (22 ენის მცოდნე) იყო წმინდა გრიგოლ ფერაძეც. ამ სიის გაგრძელება უსასრულოდ შეიძლება, ჩვენ მხოლოდ ერთს დავამატებთ, ამ მამათა ცხოვრება ჩვენთვის ცნობილი რომ არ ყოფილიყო, მათივე ნაშრომები დაგვარწმუნებდა იმ შესანიშნავ განათლებაში, ისინი რომ ფლობდნენ. საოცარია მათ მიერ არა მარტო ღვთისმეტყველების, არამედ სხვა სამეცნიერო დისციპლინების ცოდნაც. ბასილი დიდის ჰომილიებში ჩანს ცოდნა ბიოლოგიისა და ასტრონომიისა. წმ. გრიგოლ ნოსელთან - მედიცინისა. გრიგოლ ტურელს ისტორიული ნაშრომი აქვს დაწერილი - „ფრანკთა ისტორია“. წმინდა იოანე დამასკელის ნაშრომს მართლმადიდებლობის შესახებ წამძღვარებული აქვს ფილოსოფიური თავები. წმ. ირინეოს ლიონელს აპოლოგეტურ წიგნში მიმოხილული აქვს მაშინ არსებული თითქმის ყველა ერეტიკული სწავლება. საგულისხმო სიტყვებით აფასებს ნეტარი იერონიმე მამების განათლებას: „არც კი იცი კაცმა, რა უფრო გაგიკვირდეს მათი, უფლის სიტყვის წვდომა, თუ საერო განსწავლულობა“.

საერო განსწავლულობა, მაგრამ ამავე დროს სიფრთხილე

ამასთანავე, უნდა აღინიშნოს, რომ მამები „გარეშე სიბრძნის“ შესწავლას სიფრთხილით ეკიდებოდნენ. აი, რას წერს გიორგი მერჩულე წმ. გრიგოლ ხანძთელზე: „ხოლო სიბრძნეცა იგი ამის სოფლისა ფილოსოფოსთაი ისწავა კეთილად და რომელი პოვის სიტყვაი კეთილი, შეიწყნარის, ხოლო ჯერკვალი განაგდის“. იოანე დამასკელი ფილოსოფიური თავების შესავალში აღნიშნავს: „მიმსგავსებითა სახესა ფუტკრისასა მახლობელნი უკუე ჭეშმარიტებისანი გამოვკრიბნე და მტერთაგან მაცხოვარება მოვისთულე, ხოლო განვყარნე ყოველნი, რაოდენნი ურგებ და სახელმტყუარისა მეცნიერებისა მქონებელ იყვნენ“. ამ თხზულების ქართულად მთარგმნელი ეფრემ მცირე ასე განგვიმარტავს ფილოსოფიის მნიშვნელობას ქრისტიანობისთვის: „ვითარმედ ესევითარი არს საფილასოფოსოი სწავლაი, რომელი - იგი აქაცა საჭიროდ სახმარად შემოუღებიეს წმიდასა იოანე დამასკელსა, რაითა ამათ მიერ წინააღუდგებოდინ შვილნი ეკლესიისანი გარეშეთა მათ ფილოსოფოსთა და მათითავე ისრითა განჰგუმერდენ მათ, რამეთუ თვინიერ ამათ სიტყუათასა, სხუებრ შეუძლებელ არს სიტყვისგებაი წინააღმდგომთაი“. როგორც ზემოთ აღვნიშნეთ, წმ. ბასილი დიდს სპეციალური ნაშრომი აქვს დაწერილი იმის შესახებ, თუ როგორ უნდა ვიკითხოთ ანტიკური ლიტერატურა. კლიმენტი ალექსანდრიელი წერს: „როგორც ბარბაროსულ ფილოსოფიაში, ასევე ელინურშიც „დაითესა ღვარძლი“ (მთ.13-25) იმ მიწათმოქმედის მიერ, ვინც ღვარძლის თვისებისაა. ამის შედეგად ერთი მხრივ, ჩვენ შორის ნაყოფიერ თავთავთან ერთად თანააღმოცენდა მწვალებლობანი, ხოლო მეორე მხრივ, ელინურ ფილოსოფიაში ქადაგებულ იქნა ეპიკურეს უღმერთობა და ჰედონიზმი, აგრეთვე ყველაფერი ის, რაც მართალი სიტყვის გვერდით დაითესა და რაც ღვთისგან ელინთათვის ბოძებული მიწათმოქმედების ცრუ ნაყოფებს წარმოადგენენ. მას „ამ საუკუნის სიბრძნედ“ სახელსდებს მოციქული“.

ძალა, რომელიც წმინდა მამებს ჰქონდათ, მიწიერ სიბრძნეს არ ეფუძნებოდა. გარეშე სიბრძნე იყო მხოლოდ იარაღი ჭეშმარიტების უკეთ გადმოსაცემად, ან მის დასაცავად. ისინი იყენებდნენ ფილოსოფიურ ტერმინებს იმისათვის, რომ ადამიანურ ენაზე გადმოეცათ ის ცოდნა, რაც მათ ზეციური ჭვრეტით მიიღეს. წმ. ბასილი დიდი აღნიშნავდა საერო ცოდნის საჭიროებას, მაგრამ ხაზს უსვამდა იმას, რომ ეს იყო მხოლოდ მოსამზადებელი ეტაპი, რომლის შემდეგ ქრისტიანის გონება ზეციური ცოდნისკენ უნდა ყოფილიყო მიმართული. უკან მობრუნება, ძირს დაშვება, მისი აზრით, მიუღებელი უნდა ყოფილიყო სრულყოფის მოსურნე ქრისტიანისათვის. ამასვე ეთანხმება წმ. კლიმენტი ალექსანდრიელიც: „თვით პავლეც თავის ეპისტოლეში არ ჩანს ფილოსოფიის მგმობელი, მაგრამ იგი მას, ვინც ეზიარა, „მცოდნეობით“ სიმაღლეს. („გნოსტიკურ“ სიმაღლეს), აღარ უსურვებს კვლავ მიბრუნებას ელინური ფილოსოფიისაკენ“. საღვთისმეტყველო სკოლებში სწავლება, მსმენელთა განსწავლა იწყებოდა ზოგადსაგანმანათლებლო (ენციკლური) საგნების გაცნობით. ეს იყო მაგალითად, მათემატიკა, ასტრონომია, საბუნებისმეტყველო საგნები. ქრისტიანებს ჯერ ბუნებაში, მის ჰარმონიაში, მიწიერ საგნებსა და მოვლენებში უნდა დაენახათ ღვთაებრივი კანონზომიერება და შემდეგ თანდათანობით ამქვეყნიურიდან აემაღლებინათ თავიანთი გონება ზეციურისკენ, გადასულიყვნენ უშუალოდ ღვთისმეტყველების შესწავლაზე.

უფლის მადლი - ჭეშმარიტი სიბრძნის წყარო

საღვთო მადლის მიღებით გონების განბრძნობა მამებისათვის შემეცნების გზა იყო, რის შესახებაც ამბობს დავით წინასწარმეტყველი: „უჩინონი და დაფარულნი სიბრძნისა შენისანი გამიცხადენ მე“ (ფს. 50). საღვთო ჭეშმარიტების შეცნობა შეუძლია მას, ვინც სინანულით შეიმოსება, თავმდაბლობას მოიხვეჭს, ვინც განწმედილი გულით ლოცულობს, ვინც ითხოვს ღვთისაგან სიბრძნეს, ვითარცა სოლომონ მეფე, ვინც ისმენს მოციქულის დარიგებას: „და სიტყუაი ჩემი და ქადაგებაი ჩემი არა რწმუნებითა კაცობრივისა სიბრძნისა სიტყუათათა, არამედ გამოცხადებითა სულისათა და ძალითა; რათა სარწმუნოება ეგე თქუენი არა იყოს სიბრძნითა კაცთათა, არამედ ძალითა ღმრთისათა“ (I კორინთ. 2.4-5). ამ საღვთო ზეშთაგონების მრავალი მაგალითი გვაქვს მამათა ცხოვრებებში:

წმ. გრიგოლ საკვირველმოქმედს წმ. მოციქულებმა აუწყეს სიზმრისეული ხილვით მრწამსის ტექსტი [3].

წმ. ანტონს სასწაულით ეუწყებოდა ბუნდოვანი ადგილების განმარტება. იგი ასეთი სიტყვებით ევედრებოდა მაცხოვარს: „უფალო ღმერთო ჩემო, მომივლინე მე მოსე, რათა მასწავლოს მე პასუხი“ [4].

წმ. ეფრემ ასურს ანგელოზმა შეაჭამა იდუმალი წიგნი, რამაც გააძლიერა მისი სიტყვა.

პავლე მოციქულის ეპისტოლეების განმარტებისას ერთმა ბერმა იხილა თავად პავლე მოციქული როგორ კარნახობდა იოანე ოქროპირს. წმინდა იოსებ მგალობელი (მელოდოსი) ღვთისგან ითხოვდა მადლს წმინდა ბართლომე მოციქულის სადიდებელი კანონის შესაქმნელად. მართლაც, ერთხელ საკურთხეველში მას თვით ბართლომე მოციქული გამოეცხადა, რომელმაც იოსებს ტრაპეზის სახარება მკერდზე დაადო და უთხრა: „გაკურთხოს უფალმა, შენმა საგალობელმა დაატკბოს სამყარო“. ამ დალოცვის შემდეგ ღირს იოსებს საგალობლების შექმნის ნიჭი მიემადლა და 300-ზე მეტი კანონი შექმნა.

იხილეს, თუ როგორ ჩააგონებდა მტრედი რაღაცას წმ. გრიგოლ დიოლოღოსს, როდესაც ის ეკლესიის ამბრიონიდან წინასწარმეტყველ ეზეკიელს განმარტავდა.

43-ე ფსალმუნის განმარტებისას წმ. ამბროსი მედიოლანელის პირიდან საღვთო ცეცხლი გარდამოვიდა.

წმ. გიორგი მთაწმიდელს, მისისვე თქმით „ექვსთა დღეთას“ თარგმნისას თავად წმინდა ბასილი დიდი შეეწეოდა.

გავიხსენოთ წმ. წერილის ცნობილი ადგილი მათეს სახარებიდან: „და წინაშე მთავართა და მეფეთა მიგიყვანენ თქვენ ჩემთვის საწამებლად მათდა და წარმართთა. და რაჟამს მიგცენ თქუენ ნუ ზრუნავთ, ვითარ ანუ რასა იტყოდეთ. რამეთუ არა თქუენ იყუნეთ მეტყუელნი, არამედ სული მამისა თქუენისა, რომელი იტყოდეს თქუენ შორის“.